
Przymusowe leczenie alkoholika — wniosek do komisji, sąd i co możesz zrobić
Dorosłej osoby nie można zmusić do leczenia decyzją rodziny. Na gruncie ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi do leczenia może zobowiązać wyłącznie sąd rejonowy — na wniosek gminnej komisji lub prokuratora. Jak złożyć zgłoszenie, jak przebiega procedura, ile trwa i co możesz zrobić w międzyczasie.

Dorosłej osoby nie można zmusić do leczenia decyzją rodziny. Na podstawie ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi sąd rejonowy może zobowiązać ją do leczenia odwykowego — na wniosek gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych albo prokuratora — jeżeli na podstawie opinii biegłych ustali, że jest uzależniona od alkoholu, a picie wywołuje skutki wymienione w ustawie. Rodzina zaczyna od zgłoszenia sprawy do komisji w gminie, w której osoba pijąca mieszka lub przebywa. Procedura trwa wiele miesięcy, dlatego warto równolegle zadbać o siebie i o rozmowę z bliską osobą. Odrębne zasady obowiązują m.in. przy ostrych zaburzeniach psychicznych zagrażających życiu lub zdrowiu (ustawa o ochronie zdrowia psychicznego) oraz w postępowaniu karnym.
W skrócie:
Zgłoszenie do komisji może złożyć każdy: członek rodziny, sąsiad, a także policja czy ośrodek pomocy społecznej. Ustawa nie określa formy zgłoszenia. Najczęściej składa się je na piśmie.
Sąd może zobowiązać do leczenia tylko wtedy, gdy jednocześnie biegli stwierdzą uzależnienie i zachodzi co najmniej jedna z przesłanek z art. 24 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi, np. rozkład życia rodzinnego.
Procedura jest długa: według kontroli NIK od zgłoszenia do przyjęcia na leczenie mijało średnio 673 dni, a ponad 60% zobowiązanych nie stawiało się na leczenie.
Jeśli bliska osoba w trakcie procedury zgodzi się na leczenie, może je podjąć w podmiocie leczniczym — publicznym albo prywatnym.
Stan prawny na 16 listopada 2026 r.
Czy można zmusić alkoholika do leczenia?
Co do zasady nie. Ustawa o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi mówi wprost, że poddanie się leczeniu odwykowemu jest dobrowolne, a wyjątki od tej zasady określa ustawa (art. 21 ust. 2). Takim wyjątkiem jest sądowe zobowiązanie do leczenia (art. 24–35). Sąd Najwyższy podkreśla, że to odstępstwo od zasady dobrowolności, które można stosować tylko wyjątkowo (postanowienie z 1 grudnia 2017 r., sygn. I CSK 214/17).
W tym trybie rodzina nie może złożyć wniosku bezpośrednio do sądu. Wniosek do sądu składa wyłącznie gminna komisja rozwiązywania problemów alkoholowych albo prokurator (art. 26 ust. 3). Bliscy zgłaszają więc sprawę komisji lub prokuraturze. Jak rozmawiać z kimś, kto nie chce się leczyć, i gdzie są granice pomocy, piszemy na stronie dla rodziny.
Zobowiązanie nie oznacza też zamknięcia. Osoba zobowiązana do leczenia stacjonarnego nie może opuszczać terenu placówki bez zezwolenia kierownika (art. 32 ust. 2), ale — jak wyjaśnia poradnik Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom (KCPU) — nie można jej tam siłą przetrzymywać. Jeśli uchyla się od leczenia, sąd może zarządzić doprowadzenie jej przez policję (art. 32 ust. 3).
Kiedy sąd może zobowiązać do leczenia
Na gruncie ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi muszą być spełnione dwa warunki naraz:
Medyczny: uzależnienie od alkoholu stwierdzone przez biegłych.
Społeczny: w związku z nadużywaniem alkoholu osoba powoduje rozkład życia rodzinnego, demoralizację małoletnich, uchyla się od obowiązku zaspokajania potrzeb rodziny albo systematycznie zakłóca spokój lub porządek publiczny (art. 24). „Systematycznie” oznacza, że zakłócenia zdarzyły się co najmniej kilka razy.
Oba warunki muszą istnieć w chwili, gdy sąd orzeka.
Jak złożyć wniosek do gminnej komisji
Kto może zgłosić. Każdy — członek rodziny, sąsiad, znajomy, a także instytucja, np. policja, ośrodek pomocy społecznej czy szkoła. Ustawa nie ogranicza kręgu osób, które mogą zgłosić sprawę komisji. W badaniu 202 spraw sądowych z 2017 r., na które powołuje się KCPU, członkowie rodziny byli zgłaszającymi w 54% spraw.
Gdzie. Do komisji w gminie, w której osoba pijąca mieszka lub przebywa (art. 25). Liczy się faktyczne miejsce zamieszkania, a nie zameldowanie. W Warszawie zgłoszenia przyjmują dzielnicowe zespoły Komisji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych m.st. Warszawy — kontakt przez urząd dzielnicy.
W jakiej formie. Ustawa nie określa formy zgłoszenia. Najczęściej składa się je na piśmie. Wiele gmin udostępnia własny formularz, ale komisja nie może uzależniać zajęcia się sprawą od użycia swojego wzoru. Zgłoszeń anonimowych komisja nie musi rozpatrywać.
Co napisać. Według wskazówek warszawskich urzędów dzielnic zgłoszenie powinno zawierać:
Twoje dane,
wyraźną prośbę o wszczęcie procedury zobowiązania do leczenia,
opis, jak picie wpływa na rodzinę, dzieci albo porządek publiczny,
okoliczności, które wskazują na uzależnienie,
jeśli chcesz — osoby, które mogą udzielić dodatkowych informacji.
Ile to kosztuje. Osoba zgłaszająca nie ponosi kosztów. Badanie przez biegłych zleca komisja i co do zasady to ona pokrywa koszty postępowania.
Czego się spodziewać. Zgłaszający nie staje się stroną postępowania: nie może wycofać zgłoszenia, nie ma wglądu w materiały komisji i nie uczestniczy w postępowaniu sądowym, chyba że sąd wezwie go jako świadka. Komisji możesz jednak przekazywać nowe informacje — mogą zmienić jej ocenę sytuacji.
Co dzieje się po zgłoszeniu — krok po kroku
- 01
Rozmowa z osobą zgłaszającą
Komisja rozmawia z Tobą i zbiera informacje oraz dokumenty.
- 02
Rozmowa z osobą pijącą
Komisja zaprasza ją na spotkanie i próbuje przekonać do dobrowolnego leczenia. Jeśli się nie zgłosi, procedura toczy się dalej.
- 03
Badanie przez biegłych
Komisja kieruje na badanie przez biegłych: psychiatrę wraz z psychologiem lub specjalistą psychoterapii uzależnień. Skierowanie nie jest przymusowe — jeśli osoba się nie stawi, komisja i tak może złożyć wniosek do sądu, a badanie może zarządzić sąd.
- 04
Wniosek do sądu
Komisja składa wniosek do sądu rejonowego właściwego dla miejsca zamieszkania lub pobytu tej osoby. Sprawa toczy się w postępowaniu nieprocesowym.
- 05
Rozprawa
Powinna się odbyć w ciągu miesiąca od złożenia wniosku. Sąd wysłuchuje osobę, której sprawa dotyczy. Gdy brakuje opinii biegłych, zarządza badanie, a w razie potrzeby obserwację w placówce do 2 tygodni (wyjątkowo do 6). Przy nieusprawiedliwionej nieobecności może zarządzić doprowadzenie przez policję.
- 06
Postanowienie
Sąd może zobowiązać do leczenia stacjonarnego lub niestacjonarnego i ustanowić na ten czas nadzór kuratora. Apelację do sądu okręgowego może wnieść osoba, której dotyczy postępowanie, albo wnioskodawca (komisja lub prokurator). Osoba zgłaszająca, w tym członek rodziny, nie jest uczestnikiem i nie może wnieść apelacji.
- 07
Leczenie
Sąd wzywa osobę do stawienia się we wskazanej placówce. Placówki przyjmują osoby zobowiązane poza kolejnością, w ramach 20% miejsc. Obowiązek trwa tak długo, jak wymaga tego leczenie, najdłużej 2 lata od uprawomocnienia się postanowienia.
Ile to trwa i czy przymusowe leczenie działa
Najdokładniejsze dane pochodzą z kontroli Najwyższej Izby Kontroli z 2016 r., obejmującej lata 2013–2015. Powołuje się na nie także poradnik KCPU z 2025 r. Według NIK:
od zgłoszenia do komisji do przyjęcia na leczenie mijało średnio 673 dni (od 174 do 1456): 266 dni do skierowania wniosku do sądu, 177 dni w sądzie i 230 dni oczekiwania na przyjęcie,
ponad 60% zobowiązanych nie stawiało się na leczenie,
30% przyjętych nie kończyło podstawowego programu terapii,
połowa zobowiązanych była ponownie kierowana na przymusowe leczenie.
Poradnik KCPU zwraca uwagę, że terapia uzależnienia wymaga aktywności i wewnętrznej motywacji pacjenta, dlatego w większości przypadków leczenie w warunkach sądowego zobowiązania nie przynosi oczekiwanych efektów w postaci utrzymania abstynencji, a szansa na ukończenie terapii jest wielokrotnie większa u osób, które podjęły ją dobrowolnie. Poradnik mówi komisjom wprost: prawdziwym sukcesem nie jest postanowienie sądu, ale zmotywowanie osoby uzależnionej do rozpoczęcia leczenia.
Gdy bliska osoba zgodzi się na leczenie w trakcie procedury
Procedura nie musi dojść do sądu. Według poradnika KCPU podjęcie leczenia w podmiocie leczniczym jest podstawą do wstrzymania dalszych czynności komisji — i nie ma przy tym znaczenia, czy placówka jest publiczna, czy prywatna, ani czy leczenie odbywa się stacjonarnie, czy zdalnie. Nie wystarczy natomiast konsultacja w punkcie informacyjno-konsultacyjnym, terapia w prywatnym gabinecie, który nie jest podmiotem leczniczym, ani udział w mityngach AA. Komisja może poprosić o zaświadczenie z placówki o udziale w terapii, a gdy leczenie zostanie przerwane — prowadzi procedurę dalej.
Podmioty lecznicze są wpisane do jawnego Rejestru Podmiotów Wykonujących Działalność Leczniczą (RPWDL). W placówkach finansowanych przez NFZ leczenie odwykowe jest bezpłatne, także dla osób bez ubezpieczenia, a do poradni leczenia uzależnień nie potrzeba skierowania. Jak zacząć, opisujemy w artykule Odwyk na NFZ.
Insieme jest wpisane do RPWDL (nr 000000248467). Pobyt jest dobrowolny i nie wymaga skierowania, a w cenie jest zaświadczenie o leczeniu. Jeśli bliska osoba jest gotowa porozmawiać o leczeniu, sprawdź, co obejmuje pobyt i jak wygląda kwalifikacja.
Gdy w domu dochodzi do przemocy
Procedura zobowiązania do leczenia nie chroni przed przemocą i trwa miesiącami. Jeśli ktoś jest w niebezpieczeństwie, dzwoń pod 112. Jeśli osoba stosująca przemoc stwarza zagrożenie dla życia lub zdrowia domowników, policjant może nakazać jej natychmiastowe opuszczenie wspólnie zajmowanego mieszkania i zakazać zbliżania się do niego, a także zakazać zbliżania się do osoby doznającej przemocy i kontaktowania się z nią (art. 15aa i 15aaa ustawy o Policji). Członkowie komisji, którzy podejrzewają przemoc domową, mają obowiązek wszcząć procedurę „Niebieskie Karty”.
Bezpłatny, całodobowy telefon dla osób doznających przemocy domowej i jej świadków: Niebieska Linia, 800 120 002.
Co możesz zrobić dla siebie
Członkowie rodziny osoby uzależnionej mają prawo do bezpłatnej terapii współuzależnienia w placówkach prowadzonych przez samorząd, a dzieci — do bezpłatnej pomocy psychologicznej i socjoterapeutycznej (art. 23). Nie musisz czekać na decyzję komisji ani na zgodę bliskiej osoby, żeby zadbać o siebie.
Możesz też zadzwonić do nas — także bez wiedzy bliskiej osoby. Porozmawiamy o sytuacji i podpowiemy, jak rozmawiać o leczeniu i jakie działania możesz podjąć. Więcej o tym, jak przekonać bliską osobę do leczenia i które formy pomocy szkodzą.
Co możesz zrobić teraz
- 01
Opisz, co się dzieje
Komisja potrzebuje opisu, jak picie wpływa na rodzinę, dzieci albo porządek publiczny, i okoliczności wskazujących na uzależnienie. Zapisz też, kto może to potwierdzić.
- 02
Złóż zgłoszenie w komisji
W gminie, w której mieszka lub przebywa osoba pijąca — na piśmie. W Warszawie: w dzielnicowym zespole komisji, przez urząd dzielnicy.
- 03
Zadbaj o bezpieczeństwo
Przy przemocy dzwoń pod 112 albo do Niebieskiej Linii: 800 120 002.
- 04
Skorzystaj z pomocy dla siebie
Terapia współuzależnienia w placówkach prowadzonych przez samorząd jest bezpłatna. Możesz też zadzwonić do nas, także bez wiedzy bliskiej osoby.
Przydatne: wsparcie dla rodziny, jak rozmawiać o leczeniu, leczenie na NFZ i test „Czy to już problem?”.
Pytania i odpowiedzi
Czy rodzina może złożyć wniosek bezpośrednio do sądu?
Na gruncie ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi — nie. Wniosek do sądu może złożyć tylko gminna komisja rozwiązywania problemów alkoholowych albo prokurator (art. 26 ust. 3). Trybunał Konstytucyjny uznał to rozwiązanie za zgodne z Konstytucją (wyrok z 4 lipca 2006 r., sygn. K 43/05). Rodzina zgłasza sprawę komisji lub prokuraturze.
Czy mogę wycofać zgłoszenie?
Nie. Osoba zgłaszająca nie jest stroną postępowania i nie decyduje o jego zakończeniu. Możesz jednak przekazać komisji nowe informacje, które mogą zmienić jej ocenę.
Ile kosztuje procedura?
Osoba zgłaszająca nie ponosi kosztów. Badanie przez biegłych zleca komisja i co do zasady to ona pokrywa koszty postępowania. Opłata od wniosku do sądu wynosi 100 zł, ale wniosek składa komisja, a nie osoba zgłaszająca. Osoba zobowiązywana ponosi tylko koszty czynności przeprowadzonych na jej wniosek. Sąd może też obciążyć kosztami uczestnika, którego wnioski oddalono.
Jak długo trwa obowiązek leczenia?
Tak długo, jak wymaga tego cel leczenia, ale nie dłużej niż 2 lata od uprawomocnienia się postanowienia. Sąd może zakończyć go wcześniej. Po jego ustaniu ponownie można go zastosować najwcześniej po 3 miesiącach (art. 34).
Czy można zmusić do leczenia osobę uzależnioną od narkotyków?
Procedura opisana w tym artykule dotyczy uzależnienia od alkoholu. Ustawa o przeciwdziałaniu narkomanii pozwala sądowi rodzinnemu skierować na przymusowe leczenie osobę niepełnoletnią — na wniosek jej przedstawiciela ustawowego, krewnych w linii prostej, rodzeństwa lub faktycznego opiekuna albo z urzędu (art. 30).
Pomoc dla rodziny w Insieme
Możesz zadzwonić bez wiedzy bliskiej osoby. Porozmawiamy o sytuacji i podpowiemy, jak rozmawiać o leczeniu.
Współpraca merytoryczna
Artykuł sporządzony przy udziale Kancelarii Prawnej 5M Legal
Źródła
- 1.Ustawa z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi, tekst jednolity Dz.U. z 2023 r. poz. 2151 (art. 21–35) · api.sejm.gov.pl
- 2.Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii, tekst jednolity Dz.U. z 2023 r. poz. 1939 (art. 30) · api.sejm.gov.pl
- 3.Ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji, tekst jednolity Dz.U. z 2025 r. poz. 636 (art. 15aa i 15aaa) · api.sejm.gov.pl
- 4.Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej, tekst jednolity Dz.U. z 2024 r. poz. 1673 · api.sejm.gov.pl
- 5.K. Dąbrowska, J. Fudała: Zobowiązanie do podjęcia leczenia odwykowego. Procedury prawne i motywowanie. Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom, 2025 · kcpu.gov.pl
- 6.Najwyższa Izba Kontroli: Przymusowe kierowanie osób uzależnionych od alkoholu na leczenie odwykowe. Informacja o wynikach kontroli P/15/095, 2016 · nik.gov.pl
- 7.Urząd Dzielnicy Rembertów m.st. Warszawy: Sądowe zobowiązanie do leczenia odwykowego · rembertow.um.warszawa.pl
- 8.Urząd Dzielnicy Śródmieście m.st. Warszawy: Rozwiązywanie problemów alkoholowych (wzór wniosku do komisji) · srodmiescie.um.warszawa.pl
- 9.Ministerstwo Zdrowia: Przemoc domowa (telefon „Niebieska Linia” 800 120 002) · gov.pl
- 10.Rejestr Podmiotów Wykonujących Działalność Leczniczą · rpwdl.ezdrowie.gov.pl
